Nederland is van oudsher een waterrijk land waar men gewend is water zo snel mogelijk af te voeren om wateroverlast te voorkomen voor landbouw, woningen en bedrijven. Als gevolg hiervan zijn waterschaarste, droogte en verdroging een terugkerend probleem.
Ook de regio Twente kampt al lang met verdroging – een structureel tekort van water in de bodem en een afname grondwaterstand- , maar de urgentie van het probleem is de laatste jaren sterk toegenomen mede door klimaatverandering. Door historische inrichting op waterafvoer, intensief landgebruik, verdichte bodems en toenemende watervraag is het watersysteem steeds minder in staat om water vast te houden. Dit resulteert in waterschaarste en heeft een negatieve invloed op landbouw, natuur, industrie én woningbouw.
De regio werkt al hard aan oplossingen – op kleine schaal wordt al aanzienlijk en vaak ook succesvol geëxperimenteerd, maar zelden leidt dit tot bredere implementatie. Zo zijn er al verschillende pilots geweest die grijswater gebruiken voor bijvoorbeeld industriële of sanitaire toepassingen. Investeringslast, strikte wetgeving (vooral bij toepassing in voedselindustrie) en beperkte financieringsmogelijkheden vormen een belangrijke barrière hiervoor. Een terugkerend thema hierin is dat er voor water geen business case is en ook minder subsidie voor beschikbaar is (vergeleken met andere domeinen zoals energie).
In 2025 startte het Climate Centre van de Universiteit Twente, met ondersteuning van het Klimaat Initiatief Nederland (KIN), een Kennis‑in‑Actie programma. Het doel: de droogteopgave niet langer benaderen als een reeks losse technische problemen en symptoombestrijding, maar als een transitie. De analyse laat zien dat een fundamentele verandering nodig is in hoe we denken over en omgaan met water, ruimte, governance en maatschappelijke waarden.
Werkwijze: Transitieanalyse en Crutzenworkshop
Afgelopen maanden heeft de Universiteit Twente een transitieanalyse uitgevoerd met en gevalideerd door regionale overheden, bedrijven en andere relevante organisaties. De transitieanalyse is gebaseerd op interviews met regionale publieke en private partijen, eerder onderzoek in Oost‑Brabant en inzichten uit verschillende regionale en internationale programma’s .
Uit de interviews komt de volgende overkoepelende transitievraag naar voren:
Hoe kan de watertransitie in Twente zodanig worden vormgegeven dat – gegeven toenemende droogte, historische keuzes en andere maatschappelijke transities – een veerkrachtig en rechtvaardig watersysteem ontstaat?
Zeven transitiethema’s
De interviews laten zien dat een werkelijk veerkrachtig watersysteem vraagt om samenhangende veranderingen in denken, praktijken, beleid en organisatie. Op basis van de analyse zijn zeven thema’s geïdentificeerd die bepalend zijn voor het tempo en de richting van de watertransitie. Voor elk van deze dimensies zijn transitievragen geformuleerd: plekken waar kennis, beleid of samenwerking nog ontbreekt om stappen vooruit te zetten.
Welke transitievragen onderscheiden we?
- Urgentie & beeldvorming: Hoe creëren we een stabiel, gedeeld urgentiebesef dat fundamentele verandering mogelijk maakt?
- Rollen & verantwoordelijkheden: Welke verdeling van rollen en verantwoordelijkheden is ondersteunend aan systeemverandering?
- Visie, samenwerking & sturing: Hoe komen we tot een gedeelde en richtinggevende visie en wie neemt hierin de regie?
- Beleidsinstrumenten (juridisch, economisch, communicatief): Welke instrumenten zijn nodig om watergebruik te sturen richting duurzaam en toekomstbestendig?
- Lokale aanpak versus systeemvereisten: Hoe verbinden we lokale initiatieven met regionale en grensoverschrijdende systeemopgaven?
- Interacties met andere transities: Hoe zorgen we dat transities elkaar versterken in plaats van belemmeren?
- Ruimtelijke ordening: Hoe maken we waterbeschikbaarheid daadwerkelijk richtinggevend in ruimtelijke besluiten?
Er vinden volop experimenten plaats die vanuit een transitieperspectief zijn vormgegeven en ook aan kennisontwikkeling is er geen gebrek. Wat ontbreekt is een gezamenlijke visie en sturing. De transitieanalyse en het hieruit voortvloeiende onderzoeksprogramma beogen hier een bijdrage aan te leveren door de uitdaging te benaderen vanuit een transitieperspectief. Centraal hierbij staat het onderkennen van de noodzaak van fundamentele verandering. Het vraagt om een andere, meer slimme en veerkrachtige omgang met water – in droge en in natte tijden. Dit vraagt deels ook om het afbreken van bestaande cultuur, patronen en structuren; niet alle belangen kunnen altijd en overal bediend worden.
Wat doet het KIN
Bij het KIN zien we transitiepraktijken als vertrekpunt voor een nieuwe onderzoeksagenda binnen de programmalijn ‘Kennis in Actie’. Deze praktijken bevragen en verwerpen de huidige norm vanuit de hypothese dat een economische transitie mogelijk en gewenst is. De betrokken initiatieven en experimenten onderzoeken hoe de nieuwe economie eruitziet en kan worden ontwikkeld door het simpelweg te doen.
Om een volgende fase te ondersteunen, wil het KIN de kennis in de praktijk van de transitie naar planetaire gezondheid samenbrengen met onderzoek en andere samenwerkingpartners. Het doel van een KIN transitieprogramma is om vanuit nieuwe praktijken waar de barrières in het huidige regime zitten en welke (institutionele) randvoorwaarden er voor gewenste transitie nodig zijn. De meerwaarde van het samenbrengen van onderzoek en praktijk is het ondersteunen, legitimeren, institutionaliseren en potentieel op veel grotere schaal helpen verspreiden. In dit proces zetten we onderzoek, creativiteit, verbeelding en actie in als instrumenten om verder te komen. Door met elkaar experimentele interventies uit te voeren om de volgende fase van gewenste transitie te onderzoeken, ontstaat voortschrijdend inzicht en het brengt de praktijk ook daadwerkelijk verder.
